دعوای مطالبه مهریه یکی از دعاوی شایع در حوزه خانواده است. گاهی زوج با اطلاع از اینکه زوجه قصد مطالبه مهریه خود را دارد، پیش از اقدام زوجه یا در جریان رسیدگی، اقدام به انتقال اموال خود می‌کند.
در این شرایط ممکن است این سؤال مطرح شود که آیا می‌توان انتقال انجام‌شده را بی‌اثر کرد و مهریه را از محل آن اموال وصول نمود؟
پاسخ به این سؤال به شرایط و زمان انتقال مال و همچنین قصد و نحوه انجام معامله بستگی دارد. در ادامه، سه حالت مهم را بررسی می‌کنیم.
۱. اگر مرد پیش از مطالبه مهریه، اموال خود را منتقل کند
مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، زن به مجرد وقوع عقد مالک مهریه می‌شود؛ با این حال، صرف وجود دین مهریه به این معنا نیست که زوج از انجام معاملات و نقل‌وانتقال اموال خود ممنوع است. بنابراین، صرف اینکه مرد پس از ازدواج یا پیش از مطالبه مهریه، مالی را به دیگری منتقل کند، به‌تنهایی موجب بی‌اعتباری معامله نخواهد شد.
اگر زوجه بتواند در دادگاه ثابت کند که انتقال انجام‌شده صرفا ظاهری بوده و طرفین واقعا قصد انجام معامله را نداشته‌اند، موضوع معامله صوری مطرح می‌شود. در چنین شرایطی، به دلیل فقدان قصد واقعی برای انجام معامله، امکان درخواست اعلام بطلان معامله وجود خواهد داشت. اگر معامله واقعی باشد، صرف اینکه زوج قصد داشته باشد از دسترسی طلبکار به مال جلوگیری کند، لزوما به معنای بطلان معامله نیست و نمی‌توان هر انتقالی را صرفا به دلیل نپرداختن مهریه باطل کرد.
با این حال، چنانچه شرایط قانونی انتقال مال به قصد فرار از دین وجود داشته باشد، موضوع می‌تواند از جنبه حقوقی یا کیفری نیز قابل بررسی باشد. همچنین در صورتی که زوج پس از انتقال مال مدعی اعسار از پرداخت مهریه شود، دادگاه با توجه به وضعیت مالی او، اموال و دارایی‌های وی و سایر ادله و قرائن، درباره ادعای اعسار تصمیم‌گیری خواهد کرد.
البته این امکان وجود دارد که دادگاه درخواست اعسار مرد را رد کند چرا که او در قبال معامله و انتقالی که انجام داده «عوض» دریافت کرده است.
۲. اگر مرد در حالی که پرونده مطالبه مهریه در جریان است، اموال خود را منتقل کند
گاهی زوجه مهریه خود را مطالبه کرده و پرونده در دادگاه در حال رسیدگی است، اما هنوز حکم قطعی صادر نشده است. در این فاصله ممکن است زوج اقدام به انتقال برخی از اموال خود کند. در این وضعیت نیز صرف انتقال مال به معنای بطلان معامله نیست. اگر انتقال صرفا ظاهری باشد و صوری بودن آن اثبات شود، امکان طرح دعوای مربوط به بطلان معامله وجود خواهد داشت. از سوی دیگر، اگر انتقال واقعی باشد، باید بررسی شود که آیا شرایط قانونی انتقال مال به قصد فرار از ادای دین وجود دارد یا خیر.
۳. اگر مرد پس از محکومیت به پرداخت مهریه، مال خود را منتقل کند
اگر زوج پس از محکومیت به پرداخت مهریه، مالی را با شرایطی که قانون برای انتقال مال به قصد فرار از دین مقرر کرده است منتقل کند، ممکن است این اقدام دارای آثار حقوقی و حتی ضمانت اجرای کیفری باشد.
البته صرف انتقال مال پس از صدور حکم، به‌تنهایی برای تحقق جرم کافی نیست و باید شرایط قانونی و قصد لازم برای تحقق عنوان مجرمانه احراز شود.